पर्यावरणपूरक 'ग्रीन' हौसिंग सोसायटी : काळाची गरज आणि शाश्वत विकासाचा मार्ग

हवामान बदल, वाढते प्रदूषण, पाण्याची टंचाई, ऊर्जा संकट आणि नैसर्गिक संसाधनांचा वाढता ऱ्हास ही आज संपूर्ण जगासमोरील गंभीर आव्हाने आहेत. या समस्यांवर मात करण्यासाठी शासन, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि नागरिक यांनी संयुक्तपणे प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. याच पार्श्वभूमीवर "ग्रीन सोसायटी" किंवा पर्यावरणपूरक हौसिंग सोसायटी ही संकल्पना अधिक महत्त्वाची ठरत आहे.

ग्रीन सोसायटी म्हणजे अशी निवासी सोसायटी जी पाणी, वीज आणि इतर नैसर्गिक संसाधनांचा काटकसरीने वापर करते, कचऱ्याचे वैज्ञानिक व्यवस्थापन करते, वृक्षसंवर्धनाला प्राधान्य देते आणि पर्यावरणाचे संरक्षण करत शाश्वत विकासाचा मार्ग स्वीकारते. ही केवळ पर्यावरणाची नव्हे, तर आर्थिक बचत, आरोग्यदायी जीवन आणि भावी पिढ्यांच्या सुरक्षित भविष्यासाठी आवश्यक असलेली जीवनशैली आहे.

पावसाच्या पाण्याचे संकलन म्हणजे रेन वॉटर हार्वेस्टिंग हा ग्रीन सोसायटीचा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. दरवर्षी पडणारे लाखो लिटर पावसाचे पाणी योग्य नियोजनाअभावी वाहून जाते. हे पाणी साठवून किंवा जमिनीत मुरवून भूजल पातळी वाढविता येते आणि उन्हाळ्यातील पाणीटंचाईवर मोठ्या प्रमाणात मात करता येते. अनेक महानगरपालिका नवीन इमारतींमध्ये ही व्यवस्था अनिवार्य करत आहेत.

ऊर्जा बचतीसाठी सौरऊर्जेचा वापर हा दुसरा प्रभावी पर्याय आहे. सोसायटीच्या छतावर सौरऊर्जा प्रकल्प उभारल्यास लिफ्ट, कॉरिडॉर, पार्किंग, पंप आणि इतर सामायिक सुविधांसाठी लागणाऱ्या विजेचा खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होतो. त्याचबरोबर एलईडी दिवे, मोशन सेन्सर आणि ऊर्जा कार्यक्षम उपकरणांचा वापर केल्यास वीज बचतीबरोबरच कार्बन उत्सर्जनातही घट होते.

कचरा व्यवस्थापन हा ग्रीन सोसायटीचा आत्मा आहे. घनकचरा व्यवस्थापन नियम, २०१६ नुसार ओला आणि सुका कचरा वेगळा करणे, ओल्या कचऱ्यापासून सेंद्रिय खत तयार करणे आणि प्लास्टिक, कागद, काच व धातूचा पुनर्वापर करणे अपेक्षित आहे. अशा उपक्रमांमुळे कचरा डेपोवरील ताण कमी होतो आणि स्वच्छ परिसर निर्माण होतो.

सोसायटीमध्ये वृक्षारोपण, औषधी वनस्पती, फुलझाडे आणि हरित पट्टे विकसित केल्यास वातावरण प्रसन्न राहते, तापमान कमी होते आणि हवेची गुणवत्ता सुधारते. प्रत्येक सभासदाने वर्षातून किमान एक झाड लावण्याचा संकल्प केल्यास पर्यावरण संवर्धनाला मोठी चालना मिळू शकते.

पर्यावरण संरक्षणासाठी केंद्र आणि महाराष्ट्र शासनाने विविध कायदे व योजना राबवल्या आहेत. पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, १९८६, घनकचरा व्यवस्थापन नियम, २०१६, तसेच पावसाच्या पाण्याचे संकलन आणि प्लास्टिकमुक्त परिसर यांसाठी स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी केलेल्या उपाययोजना या पर्यावरण संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण आहेत. तसेच राष्ट्रीय सौर अभियान म्हणजे नॅशनल सोलर मिशन आणि प्रधानमंत्री सूर्य घर : मोफत वीज योजना यांद्वारे निवासी संकुलांना सौरऊर्जेचा वापर करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जात आहे. 'ऊर्जा कार्यक्षमता ब्युरो' देखील ऊर्जा बचतीसाठी विविध मार्गदर्शक तत्त्वे आणि जनजागृती उपक्रम राबवत आहे.

ग्रीन सोसायटी उभारण्यासाठी केवळ व्यवस्थापन समितीची इच्छा पुरेशी नाही तर प्रत्येक सभासदाने पाणी आणि वीज बचत करणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, स्वच्छता राखणे, पर्यावरणपूरक सण साजरे करणे आणि वृक्षसंवर्धनात सहभागी होणे आवश्यक आहे. प्रत्येक नागरिकाचा छोटासा प्रयत्नही मोठा बदल घडवू शकतो.

आज अनेक हौसिंग सोसायट्या शून्य कचरा म्हणजे झिरो वेस्ट, सौरऊर्जा, पावसाच्या पाण्याचे संकलन आणि सांडपाण्याचा पुनर्वापर यांसारखे उपक्रम यशस्वीपणे राबवत आहेत. या आदर्श उदाहरणांचा प्रेरणादायी वारसा प्रत्येक सोसायटीने स्वीकारण्याची गरज आहे.

पर्यावरणपूरक सोसायटी ही केवळ एक संकल्पना नसून ती काळाची गरज आहे. हरित सोसायटी म्हणजे स्वच्छ परिसर, निरोगी नागरिक, कमी खर्च, नैसर्गिक संसाधनांचे संवर्धन आणि शाश्वत विकासाचा मार्ग आहे. त्यामुळे आज आपण घेतलेला पर्यावरणपूरक निर्णय उद्याच्या पिढ्यांसाठी सुरक्षित, समृद्ध आणि हरित भविष्य घडविणारा ठरेल, यात शंका नाही.

ॲड. अभिषेक खोत, सांगली 

मो. 9960661657