हौसिंग सोसायटी नोंदणीचे फायदे

शहरीकरणाच्या वेगवान प्रक्रियेमुळे आज बहुसंख्य नागरिक फ्लॅट संस्कृतीत वास्तव्यास आहेत. इमारतीतील सर्व फ्लॅटधारक एकत्र येऊन राहत असताना त्यांचे हक्क, जबाबदाऱ्या आणि सामायिक सुविधा यांचे योग्य व शिस्तबद्ध व्यवस्थापन होणे अत्यंत आवश्यक असते. यासाठी हौसिंग सोसायटीची नोंदणी करणे हा कायदेशीर, सुरक्षित आणि व्यवहार्य उपाय आहे. अनेक ठिकाणी विकसक किंवा काही सदस्य सोसायटी नोंदणी टाळतात; मात्र नोंदणी न झाल्यास सदस्यांचे अनेक महत्त्वाचे कायदेशीर हक्क धोक्यात येतात. त्यामुळे हौसिंग सोसायटी नोंदणीचे फायदे समजून घेणे प्रत्येक फ्लॅटधारकासाठी अत्यंत गरजेचे आहे.

हौसिंग सोसायटी नोंदणीचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे कायदेशीर अस्तित्व निर्माण होणे. नोंदणीकृत सहकारी गृहनिर्माण संस्था ही स्वतंत्र कायदेशीर व्यक्ती मानली जाते. यामुळे सोसायटीच्या नावाने बँक खाते उघडता येते, करार करता येतात, कर्मचारी नेमता येतात आणि आवश्यकतेनुसार न्यायालयीन कारवाईदेखील करता येते. नोंदणीशिवाय असलेली इमारत कायदेशीरदृष्ट्या दुर्बल ठरते आणि तिच्या सदस्यांना एकत्रितपणे हक्क मांडणे कठीण होते.

दुसरा महत्त्वाचा फायदा म्हणजे जमीन व इमारतीवर हक्क मिळवण्याचा मार्ग मोकळा होतो. सोसायटी नोंदणी झाल्यानंतरच विकसकाकडून कन्व्हेअन्स डीड घेण्याची प्रक्रिया सुरू करता येते. कन्व्हेअन्स मिळाल्यानंतर जमीन, इमारत आणि कॉमन एरिया सोसायटीच्या मालकीचे होतात. यामुळे भविष्यातील पुनर्विकास, कर्ज, विकास करार किंवा इतर आर्थिक व्यवहार सुरक्षितपणे करता येतात.

तिसरा फायदा म्हणजे स्वतःचे स्वायत्त व्यवस्थापन करणे सुलभ जाते. सोसायटी नोंदणी झाल्यानंतर सदस्यांमधून निवडून दिलेली मॅनेजिंग कमिटी देखभाल, खर्च, सुरक्षा, स्वच्छता, दुरुस्ती अशा सर्व बाबींचे व्यवस्थापन करते. बिल्डरचा अनावश्यक हस्तक्षेप संपतो आणि सदस्यांना स्वतःच्या इमारतीबाबत निर्णय घेण्याचा अधिकार प्राप्त होतो.

चौथा फायदा म्हणजे पारदर्शक आर्थिक व्यवहार. नोंदणीकृत सोसायटीला लेखापरीक्षण (ऑडिट) बंधनकारक असते. जमा-खर्च, मेंटेनन्स, विशेष निधी, राखीव फंड याबाबत स्पष्ट आणि लेखी नोंदी ठेवल्या जातात. यामुळे गैरव्यवहार, अपहार किंवा मनमानी खर्चाला आळा बसतो आणि सदस्यांचा सोसायटीवरील विश्वास दृढ होतो.

पाचवा महत्त्वाचा फायदा म्हणजे सदस्यांच्या हक्कांचे संरक्षण होते. नोंदणीकृत सोसायटीमध्ये प्रत्येक सदस्याला मतदानाचा अधिकार, सभांमध्ये मत मांडण्याचा हक्क आणि निर्णयप्रक्रियेत समान सहभाग मिळतो. कोणत्याही एका व्यक्तीचा किंवा गटाचा अन्यायकारक दबाव टिकू शकत नाही. सहकारी कायद्यानुसार सदस्यांना सहकारी न्यायालयात दाद मागण्याचाही अधिकार मिळतो.

सहावा फायदा म्हणजे विवाद निवारणाची प्रभावी सोय उपलब्ध होते. पार्किंग, पाणीपुरवठा, मेंटेनन्स, भाडेकरू, कॉमन एरिया वापर अशा विषयांवरील वाद सोसायटीच्या माध्यमातून आणि गरज भासल्यास सहकार न्यायालयात कायदेशीर मार्गाने सोडवता येतात. नोंदणी नसलेल्या इमारतीत हे वाद वैयक्तिक स्वरूपात जाऊन अधिक गुंतागुंतीचे व खर्चिक ठरतात.

सातवा फायदा म्हणजे शासकीय सुविधा व सवलती मिळण्याची शक्यता निर्माण होते. अनेक वेळा स्थानिक स्वराज्य संस्था, वीज वितरण कंपन्या, पाणीपुरवठा योजना किंवा सरकारी अनुदानांमध्ये नोंदणीकृत सोसायटींनाच प्राधान्य दिले जाते. नोंदणी नसल्यास या सुविधांपासून सदस्य वंचित राहतात, याउलट नोंदणी असल्यास या सुविधांचा लाभ घेता येतो.

आठवा फायदा म्हणजे जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेच्या निवडणुकीत सहभाग व मतदानाचा अधिकार मिळणे. नोंदणीकृत सहकारी गृहनिर्माण संस्था ही कायदेशीर सहकारी संस्था असल्याने ती जिल्हा बँकेची सभासद होऊ शकते आणि त्यानंतर बँकेच्या संचालक मंडळाच्या निवडणुकीत मतदानाचा वैधानिक हक्क मिळतो. या सहभागामुळे सहकारी बँकिंग धोरणे, कर्जसुविधा, व्याजदर आणि शहरी गृहनिर्माण संस्थांशी संबंधित निर्णयांवर सोसायटीचा अप्रत्यक्ष प्रभाव निर्माण होतो. तसेच भविष्यात पुनर्विकास किंवा अन्य आर्थिक गरजांसाठी सहकारी बँकांकडून कर्ज व आर्थिक सहाय्य मिळण्याची शक्यता वाढते, जो लाभ नोंदणी नसलेल्या इमारतींना उपलब्ध होत नाही.

एकंदरीत, हौसिंग सोसायटी नोंदणी ही केवळ औपचारिक प्रक्रिया नसून ती फ्लॅटधारकांच्या हक्कांचे मजबूत कवच आहे. नोंदणीमुळे कायदेशीर संरक्षण, आर्थिक पारदर्शकता, स्वायत्त व्यवस्थापन आणि भविष्यातील सुरक्षितता मिळते. त्यामुळे प्रत्येक फ्लॅटधारकाने सोसायटी नोंदणीसाठी पुढाकार घेणे ही काळाची गरज आहे. जागरूक नागरिक आणि मजबूत कायदेशीर चौकट यांच्यामुळेच सुरक्षित, सुव्यवस्थित आणि सुसंस्कृत गृहनिर्माण व्यवस्था उभी राहू शकते.

ॲड. अभिषेक खोत, सांगली

मो. ९९६०६६१६५७